Column | Zelfstandigenaftrek en de creatieve industrie

Het stoppen van de zelfstandigenaftrek zal een forse impact hebben op de creatieve industrie als geheel en de 100.000 creatieve zelfstandigen in Nederland in het bijzonder. Er is voor veel creatieve ondernemers geen alternatief in loondienst. En er is een grens aan werken voor passie alleen, betoogt Arjan van de Born

Zelfstandigenaftrek en de creatieve industrie


Column door Arjan van den Born

Bezuinigingen is een kunst op zichzelf. Er is een goede manier en een foute manier. In de goede manier worden heldere keuzes gemaakt en prioriteiten bepaald. Bij voorkeur op basis van een gedragen, heldere visie. Dan kan een crisis zelfs louterend werken. Er is ook een verkeerde manier. Dan nemen de boekhouders het over, wordt bezuinigen een doel op zichzelf en zijn beslissingen vaak “penny-wise, pound foolish”. Het voornemen van deze regering om de zelfstandigenaftrek af te schaffen dreigt het schoolvoorbeeld te worden van stupide beleid. Ons verkennend onderzoek in de creatieve industrie laat in detail zien hoe dit dwaze plan een topsector kan breken.

De zelfstandigenaftrek is niet nieuw. Al in 1971 werd de zelfstandigenaftrek geïntroduceerd voor kleine ondernemers, eerst tijdelijk en vanaf 1984 permanent, omdat ondernemingswinst anders is dan loon uit dienstbetrekking en om de werkgelegenheid te stimuleren. Op dit moment is de zelfstandigenaftrek 7.280 euro en de startersaftrek 2.123 euro. Dit zijn substantiële bedragen; niet voor de goed verdiende manager, maar wel voor de honderdduizenden kleine zelfstandigen; van ambachtsman tot zorgverlener en van artiest tot webdesigner. Daarin ligt ook de relevantie; ruim 40 procent van de zelfstandigen verdient immers minder 1500 euro netto per maand. Deze aanzienlijke groep van ruim 300.000 ondernemers gaat er in de huidige plannen maar liefst 20-30% netto op achteruit. Zo’n 250 tot 300 euro per maand. Dit is gigantisch voor deze groep met lage inkomens. Na 5 jaar economische crisis zijn de reserves weg en de mogelijkheden om verder te besparen uitgeput; het krantenabonnement is al lang opgezegd. De regering moet zich dus afvragen wat dit beleid in de praktijk betekent voor de BV Nederland.

In ons onderzoek naar de zelfstandigenaftrek hebben wij ons gericht op de creatieve industrie; een economische topsector die gedomineerd wordt door zo’n 100.000 kleine zelfstandige ondernemers. Wat is de impact van de plannen op deze snelgroeiende en veelbelovende sector? De uitkomsten van ons onderzoek onder 2100 zelfstandig creatieve ondernemers zijn schrikbarend; maar liefst 46 procent van de ondernemers in deze sector verwacht te moeten stoppen als gevolg van de kabinetsplannen. Omdat voor bijna 80 procent van deze beroepen geen banen in loondienst bestaan (wie heeft er ooit een beeldend kunstenaar of een galeriehouder in loondienst gezien?) en omdat de verdiensten in deze sector al heel laag zijn (een gemiddeld bruto inkomen van 23.275 euro p.j.) wordt de creatieve ondernemer hard geraakt. Het al lage netto-inkomen daalt veelal onder bijstand niveau, terwijl er geen alternatief in loondienst bestaat. De jarenlange investering van deze ondernemers in ervaring en competenties worden in één klap waardeloos. Langdurige omscholing is het enige alternatief voor 45.000 ondernemers.

Het is opvallend dat deze fiscale plannen een topsector zo in de dop kunnen breken. Maar daar zijn een aantal goede redenen voor. Allereerst komt dit door de blijvend lage verdiensten van veel ondernemers in deze sector. De creatieve industrie is een winners-take-all industrie; een beperkt aantal ondernemers verdienen het meeste geld. Daartegenover staan tienduizenden kleine ondernemers die, vanuit commercieel oogpunt, in de marge werken. Baumol schreef in 1965 al dat creatieve ondernemers bereid zijn om voor zeer lage inkomens te werken. Het is meer dan werk; het is een passie. Daarnaast zijn er een aantal tijdelijke oorzaken die verklaren waarom het afschaffen van de zelfstandigenaftrek juist nu zo’n dramatisch effect heeft. Zo zijn er in de afgelopen jaren vele subsidies afgeschaft in de kunst en cultuur. De podiumkunsten en de beeldende kunsten moesten gaan leren ondernemen. Veel culturele ondernemers worstelen hier nog mee. Van subsidie-oriëntatie naar het grijpen van commerciële kansen is nogal een omslag die tijd vraagt. In de media en entertainment hoek is er net zo’n grote omslag gaande. Hier heeft de digitalisering de nekslag gegeven aan oude verdienmodellen (o.a. papier, fotografie, TV), maar is iedereen nog zoekende naar nieuwe verdienmodellen (online, mobiel). Dit betekent dat zowel beginnende ondernemers met goede ideeën als gevestigde ondernemers met oude kennis en contacten het nu moeilijk hebben. Tot slot de creatieve zakelijke dienstverlening. Hier zie je dat de economische crisis ontzettend hard heeft toegeslagen. Er wordt duidelijk veel minder uitgegeven aan ontwerp en reclame. Zo hebben vele architecten, interieurontwerpers, stylisten en meubelmakers het heel erg lastig door de alsmaar voortdurende vastgoedcrisis.

Het stoppen van de zelfstandigenaftrek zal om al deze redenen een forse impact hebben op de creatieve industrie als geheel en de 100.000 creatieve zelfstandigen in Nederland in het bijzonder. De economische impact zal groot zijn. De creatieve industrie is immers een topsector omdat wij in de toekomst geld moeten gaan verdienen met creativiteit. Een andere weg is er simpelweg niet. Deze toekomst is digitaal en de huidige plannen zullen duizenden start-ups in de gaming, web & app development, online marketing, entertainment, social media vervroegd de nek omdoen. In een netwerkeconomie waar clustering cruciaal is voor de concurrentiepositie is dit dramatisch. Maar ons onderzoek laat vooral zien dat de sociale impact hevig zal zijn. Door het einde van de zelfstandigenaftrek gaan 30.000 creatieve ondernemers zeer zwaar bezuinigen op het bedrijf (geen investeringen/pensioen) en het gezin (einde zwemles kinderen) en 45.000 ondernemers gaan stoppen met hun onderneming. Voor hen is er op dit moment geen alternatief in loondienst behalve het opeten van het eigen huis (als ze die al hebben) en daarna langdurige bijstand. De kosten daarvan zullen veel hoger zijn dan de huidige zelfstandigenaftrek.

Volgens Mark Rutte moeten we niet wachten op een blauwdruk en een doordachte visie is ook te veel. Maar mogen we een onsje boerenverstand? Door de plannen komen honderdduizenden ondernemers onder bijstandsniveau. Bovendien is er voor veel van deze ondernemers geen alternatief in loondienst. En er is een grens aan werken voor passie alleen. Daarom is uitstel van deze plannen, het maken van een pas op de plaats en nadenken over goed beleid cruciaal. Bij een gebrek aan visie aan uw kant, wil u ik daar best mee helpen. Zo moeilijk is het ook weer niet.